Η αυθεντική του Παρνασσού

Αμφίκλεια

  • Αλεξία Τούλιου

  • Νίκος Υφαντής

Τι κι αν στο πέρασµα των χρόνων άλλαξε τόσα ονόµατα, «το…∆αδί µας», την αποκαλούν οι ντόπιοι,  σεβάσµια και χαµηλόφωνα, όπως ταιριάζει σ' ένα εύθραυστο στολίδι. Και ήταν η ονοµασία αυτή, που τη συντρόφευε επί Τουρκοκρατίας, τότε που οι γενναίοι οπλαρχηγοί µε µόνο πόθο την απελευθέρωση της πατρίδας έκαναν τα σινιάλα τους µέσα από  πύρινες δάδες. Μια τέτοια φλόγα, άσβεστη, ζεσταίνει ακόµη το βλέµµα των ∆αδιωτών, που σαν ενέργεια ρέει στην καρδιά και τη γεµίζει δύναµη περίσσεια και πείσµα, για ν' αγωνιστούν και αυτοί µε τη σειρά τους, για µια παράδοση παρούσα στο σύγχρονό πλέον «δαδί» τους, την Αµφίκλεια.


Στην εκπνοή του Φθινοπώρου, τα Εισόδια της Θεοτόκου γίνονται η αφορµή µιας ιδιαίτερης γιορτής σε αυτό το γραφικό χωριό του Παρνασσού. Είµαστε ήδη εκεί, στην κάτω πλατεία της Αµφίκλειας, το πιο κεντρικό σηµείο, όπου συγκεντρώνονται τα περισσότερα καφέ κι εστιατόρια. Πίσω από τον ψηλό πλάτανο και την προτοµή του ∆αδιώτη πρωθυπουργού Αθανασίου Ευταξία, επιβάλλεται µεγαλοπρεπώς το   πνευµατικό και πολιτιστικό κτίριο, στο οποίο βρίσκεται και το µονοθεµατικό Μουσείο Άρτου. Μοναδικό στην Ελλάδα, αφού η επιµέλεια και η τεκµηρίωσή του πραγµατοποιήθηκε εξ ολοκλήρου από το Κέντρο Ερεύνης και Λαογραφίας της Ακαδηµίας Αθηνών. Σε αυτόν τον ζεστό χώρο, ο λαογραφικός σύλλογος ∆αδιώτικη Εστία στεγάζει από το 2013 την τριήµερη έκθεση ψωµιού, που πρωτοξεκίνησε το 1985 και καθιερώθηκε να πραγµατοποιείται ανά δύο χρόνια.

Ήδη από την αρχαιότητα, ο άρτος κρύβει πίσω του πάντα έναν θεό, αφού δεν αντιµετωπίζεται αποκλειστικά ως τροφή επιβίωσης αλλά ως η ιερότερη τροφή που οδηγεί στην κατανόηση της ουσίας της ύπαρξης. Η γη, ως µάνα στοργική, κυοφορεί στα σπλάχνα της τον σπόρο. Τον µεγαλώνει φυσικά και µε θεϊκή φροντίδα, για να τον χαρίσει απλόχερα στο άλλο της παιδί, τον άνθρωπο. Και όλο αυτό, επαναλαµβάνεται στον αέναο κύκλο της ζωής και του χρόνου, µε το ψωµί να κατέχει περίοπτη θέση. Αυτό το γνωρίζουν καλύτερα απ' όλους οι ∆αδιώτες και µαζί µε την Παναγιά τιµούν τη σπορά και τη γη, τον ανθρώπινο µόχθο και εν τέλει την ίδια τη ζωή.

Στην κατάµεστη αίθουσα του µουσείου, τα βρώσιµα κοµψοτεχνήµατα, µοναδικά εκθέµατα, αναδύουν στον χώρο τα γλυκά αρώµατα της κανέλας, του γαρύφαλλου και του κόλιαντρου. Οι πολυτάλαντες νοικοκυρές αποδεικνύονται εξαιρετικές γλύπτριες, έτσι που έχουν φιλοτεχνήσει τις πρεβέντες τους, δηλαδή τα µεγάλα ψωµιά που

συνόδευαν παραδόσεις και τελετουργικά. Ο γάµος λοιπόν, θέλει τη δική του πρεβέντα κεντηµένη µε ρόδα για έρωτα παντοτινό ή σταφύλια για γονιµότητα. Μα και το σπιτικό θέλει τη δική του πρεβέντα µε τον Οικουρό Όφι, που ζωντανός, θέλει να ξεπηδήσει από την καλοψηµένη ζύµη, µόνο που ο δαίµονας αυτός είναι καλός, αφού προφυλάσσει από το κακό το µάτι. Όπως η γέννηση, η βάπτιση, ο θάνατος και οι γιορτές, έτσι και οι πρέβεντες, ίδιες µα και ξεχωριστές κάθε φορά. Τα χρόνια τα παλιά, στη σύστασή τους έκρυβαν µια δόση ανισότητας ανάλογα µε την οικονοµική κατάσταση της οικογένειας. Έτσι, ο πλούσιος τη µέλωνε, ο µεσαίος την άχνιζε και ο φτωχός τη γλύκιζε ταπεινά µε λίγη ζαχαρούλα. Κι όµως ασήµαντη η διαφορά αυτή, αφού πάντα καµωνόταν µε αγάπη και ιδιαίτερη τεχνική και αποτελούσε το πιο γευστικό κάλεσµα, το οποίο συχνά δεν καταναλώνοταν αλλά ως κάδρο κοσµούσε τα σπιτικά.
Η πιο όµορφη όµως πρεβέντα της έκθεσης σήµερα είναι τοποθετηµένη κάτω απ' την ολάνθιστη εικόνα της Παναγιάς Μεσοσπορίτισσας και φέρει ανάγλυφη παράσταση γεωργού µε ζώο, που οργώνει. Τα Εισόδια είναι η περίοδος της µέσης της σποράς, γι' αυτό και οι γεωργοί τη ζύµωναν αυτήν την εποχή και την τελείωναν γράφοντας χαρακτηριστικά πάνω της «τοµ'σόφαγα, τοµ'σό'σπειρα, τοµ'σό 'χω στην κοφνίδα». Με ευλογία και προσευχή του ιερέα για την αίσια έκβαση µιας καλής σοδειάς οι αγρότες την έπαιρναν και τη γεύονταν σπίτι τους.

Τα κεράσµατα δεν περιορίζονται στα ψωµιά αλλά υπάρχουν κουλούρες, γλυκά και πίτες αλµυρές και προς τέρψη όλων των αισθήσεων, η έκθεση συµπληρώνεται µε τα πολύχρωµα, ευφάνταστα σε σχηµατικά µοτίβα και απαλά σαν χάδι, δαδιώτικα υφαντά γιατί εκτός των άλλων, η παραγωγή βαµβακιού της περιοχής µετέτρεψε τις νοικοκυρές και σε ζηλευτές υφάντρες. Τα εκθέµατα συνεχίζονται στον επάνω όροφο του πολιτιστικού κέντρου, όπου υπάρχει µια µόνιµη έκθεση ψωµιού µε εικόνες, από τη σπορά έως την παραγωγή, µε γεωργικά εξαρτήµατα και παλιούς φούρνους. Σε µια άλλη αίθουσα, ο χρόνος κρύβει ξεχασµένα διαµαντάκια. Πρόκειται για το µουσείο των επαγγελµάτων. Η ξεχαρβαλωµένη καρέκλα του κουρέα και τα σκουριασµένα σχεδόν πρωτόγονα σύνεργα αντανακλούν την παλιά τους λάµψη στον ξεθωριασµένο καθρέπτη. Το σκούρο φωτογραφικό κουτί, µάταια σκοτίζεται να φέρει στη µνήµη του την τελευταία εικόνα, που απαθανάτισε.

Απέναντι, παραταγµένα τα καλαπόδια συνταξιοδοτήθηκαν, αφού τα χέρια του υποδηµατοποιού σώπασαν πια. Κι όµως πόσα και πόσα παπούτσια έκανε, για ν' ανεβαίνουν ασφαλώς οι ντόπιοι τα γλιστερά πέτρινα σοκάκια του χωριού. Ξέχωρα, σε άλλη αίθουσα, η ωριµότητα εγκλωβίζεται χρωµατικά στα υπερµεγέθη και σκουρόχρωµα πορτρέτα της οικογένειας του πολιτικού Ευταξία. Η ισχύς της συνοψίζεται στα όπλα, που παρατίθενται σε µια σπάνια συλλογή πίσω από την κλειστή βιτρίνα. 

Οι πολυτάλαντες νοικοκυρές αποδεικνύονται εξαιρετικές γλύπτριες, έτσι που έχουν φιλοτεχνήσει τις πρεβέντες τους, δηλαδή τα µεγάλα ψωµιά που συνόδευαν παραδόσεις και τελετουργικά.


Στο Παλιό χωριό

Ανηφορίζοντας το πλακόστρωτο, λίγο µετά την άνω πλατεία, στην οποία βρίσκεται και το σύγχρονο κτίριο του ∆ηµαρχείου, καταλήγουµε στο ψηλότερο σηµείο του οικισµού, στο Παλιό Χωριό, όπως λεν οι ντόπιοι. Εδώ θα ξαποστάσουµε στην πετρόχτιστη βρύση της Χορευταριάς. Σε αυτό το σηµείο κάποτε έστεκε και η πρώτη πλατεία του χωριού. Ο γεροπλάτανος και το σπίτι του Πασά, αναµνήσεις που επιµένουν στη φθορά του χρόνου. Ανάµεσα στο σταχτί της πέτρας, το χρυσαφί του πεθαµένου φύλλου, στη γαλήνη της µοναξιάς και την κάπνια των καµινάδων, συστήνοµαι µε τα πιο θαυµαστά αρχοντικά του Παρνασσού.

Έρµα και ξεχασµένα, τα περισσότερα ανεκµετάλλευτα, µε µια αίγλη όµως που επιµένει στις θολωτές αυλόπορτες, τα σιδερένια κάγκελα, τα παραµυθένια µπαλκόνια και τις καµπυλόσχηµες καµάρες. Πέρα από το πετρόχτιστο ιταλικού τύπου καµπαναριό της Μητρόπολης, ακόµη ένα εξαιρετικό δείγµα της αρχιτεκτονικής είναι και το τετραώροφο αρχοντικό του Γεωργίου Σκλαβούνου, διάσηµου αναµορφωτή της ανατοµίας, που σήµερα βρίσκεται στην κατοχή του ∆ήµου.

Τα παράθυρα ερµητικά κλειστά κρύβουν τόσα και τόσα µυστικά, καταδικασµένα να ανεβοκατεβαίνουν αιώνια την ξύλινη σκάλα. Κι όµως ένα λιθανάγλυφο στην πόρτα, γίνεται δηλωτικό νοοτροπίας, κοινωνικής και πνευµατικής θέσης, αφού φέρει συνδυασµό συµβόλων του ζυγού και του όφεος, της δικαιοσύνης και της ιατρικής.

Πράγµατι πολλοί ήταν οι ∆αδιώτες, που ξεχώριζαν για το µορφωτικό τους επίπεδο και την αριστοκρατική τους καταγωγή και µάλιστα δεν ήταν λίγοι και αυτοί που σπούδαζαν στο Παρίσι. Οι γαλλοφιλικές σχέσεις πιστοποιούνται και από µια επίσκεψη του Ζωρζ Κλεµανσώ το 1896. Συνεπαρµένος από τις οµορφιές του χωριού και γοητευµένος από τις καλλονές, επιστρέφοντας στη χώρα του, ευθύς δηµοσίευσε σε εφηµερίδα ένα πρωτοσέλιδο διθυραµβικό άρθρο για το ∆αδί, που τόσο πολύ αγάπησε. Σε µια βόλτα ως την αρχαία ακρόπολη, ο επισκέπτης µπορεί να γνωρίσει ένα µέρος των τειχών του µεσαιωνικού Πύργου της Αµφίκλειας, χρονολογηµένου επί Φραγκοκρατίας. Σήµερα ο λόφος λειτουργεί ως νεκροταφείο, ενώ λέγεται, πως κάπου στο µέρος βρισκόταν και ο ναός του ∆ιονύσου.

Μονή ∆αδιού

Λίγο έξω από το χωριό, σ' ένα καταπράσινο τοπίο µέσα σε πεύκα και γαύρους βρίσκεται η ιερά µονή ∆αδιού, η οποία είναι αφιερωµένη στην Παναγία τη Γαυριώτισσα και γιορτάζει στις 8 Σεπτεµβρίου. Επισκέψιµη και φιλόξενη ανοίγει την πύλη της για κάθε πιστό. Όσο περιµένω να µπω στην εκκλησιά, χαζεύω τον λωτό, τον καρπό της λησµονιάς, που όλο και ψηλώνει, ενώ φύλλα πορφυρά µατώνουν το προαύλιο. Οι µοναχές, καλοσυνάτες, µας συντροφεύουν στο εσωτερικό της εκκλησιάς, η οποία διαθέτει ανυπέρβλητης οµορφιάς τοιχογραφίες. Εκεί βρίσκεται και η θαυµατουργή εικόνα της Παναγιάς, που βρέθηκε από έναν βοσκό κοντά σε τρεχούµενο νερό λίγο πιο έξω από τη µονή. Σήµερα το νερό είναι αγίασµα, που καθαρίζει τις αγνές ψυχές. Η µονή έπαιξε και ιστορικό ρόλο στον απελευθερωτικό αγώνα, αφού υπήρξε το ορµητήριο του Οδυσσέα Ανδρούτσου και καταφύγιο για πολλούς Έλληνες, µεταξύ των οποίων και γυναικόπαιδα, που δυστυχώς όµως βρήκαν τραγικό τέλος από τους Τούρκους.

Ο Παρνασσός, το Χέι και το γιγάντιο κοντοσούβλι

Το σπουδαιότερο πλεονέκτηµα της Αµφίκλειας είναι, ότι πρόκειται για το πιο κοντινό χωριό στο χιονοδροµικό κέντρο του Παρνασσού. Σε µόλις 17 χιλιόµετρα βρίσκεσαι στη δηµοφιλή Φτερόλακκα, όπου µικροί και µεγάλοι ξετρελαίνονται µε τα παιχνίδια στο χιόνι. Στον δρόµο για το χιονοδροµικό, δυο ποδηλάτες σηµατοδοτούν µια απαραίτητη στάση. Είναι το σηµείο, όπου η θέα ξεµακραίνει απρόσκοπτα µέχρι τον πελώριο δωρικό βράχο, που σαν άλλη αετοφωλιά φυλάει στην αγκάλη του, σε υψόµετρο 850µ, την Αγία Ιερουσαλήµ. Φηµολογείται ότι υπήρξε το καραούλι του Ανδρούτσου. Σήµερα, ο καθένας µπορεί να επισκεφτεί τον ναό, ακολουθώντας το µονοπάτι, που ξεκινά από το εσωτερικό του χωριού και σε οδηγεί µέσα από την χαράδρα του Κεραµιδίου. Η διαδροµή χαρακτηρίζεται µέσης δυσκολίας και η θέα αποζηµιώνει τον περιπατητή.

Και πώς να µη µιλάµε για περιπάτους, αφού όλο το µέρος αποτελεί πηγή καθαρού οξυγόνου. ∆εν είναι τυχαίο, πως τους καλοκαιρινούς µήνες λειτουργούν κατασκηνώσεις. Κάποτε λειτουργούσε περιφραγµένο καταφύγιο ζώων, µόνο που η φωτιά άφησε άγονο έδαφος και αφιλόξενο περιβάλλον. Τώρα πια, η    βλάστηση έχει επανέλθει και το µέρος είναι πρόσφορο για αθλητικές δραστηριότητες. Έτσι κάθε άνοιξη κοντά στο Πάσχα διοργανώνεται αγώνας ανάβασης µε ελεύθερη συµµετοχή. Κοντά στη µακρά παράδοση των Αποκρεών µε το «Χέι», τη µεγάλη φωτιά στην πλατεία που έχει διονυσιακές καταβολές, πρόσφατα, ήρθε να προστεθεί και ένα νέο γαστριµαργικό έθιµο που συλλέγει πλήθος κόσµου. Πρόκειται για το 120 µέτρων κοντοσούβλι…καθόλου κοντό, που στήνεται στην κάτω πλατεία. Κι εδώ που τα λέµε ποιος µπορεί ν' αντισταθεί στα φηµισµένα σε γεύση και ποιότητα κτηνοτροφικά προϊόντα της Αµφίκλειας;

Τελευταίος σταθµός

Τελευταίος σταθµός, ο παλιός σιδηροδροµικός σταθµός της Αµφίκλειας, που αν και η νέα ταχεία για Θεσσαλονίκη τον έπαυσε για λίγο, σήµερα επαναλειτουργεί κάνοντας δύο στάσεις, εξυπηρετώντας όλα τα χωριά της περιοχής. Το σκηνικό, µε τα παλιά βαγόνια να στοιχειώνουν µε χρώµα και σκουριά τον χειµώνα, αποτελεί από µόνο του ένα τουριστικό αξιοθέατο. Πολύ κοντά του, στην περιοχή Άνω Καλύβια, απλώνεται η πεδιάδα του ποταµού Κηφισού. Κάποτε στέκονταν αγέρωχοι 15 µύλοι. Σήµερα µόνο ένα τοξωτό γεφύρι κάτω από τις ατελείωτες ασηµένιες γραµµές του τρένου, φαντάζει παραµυθένιο. Καθώς βυθίζοµαι στη λασπουριά του κάµπου, πίσω απ' την οµίχλη των νεφών, πέρα απ' το διάφανο της βροχής κι ανάµεσα στο πυκνό χορτάρι, ξεπροβάλλει ένας βοσκός µε το κοπάδι του. Πρώτα πρώτα, τα σκυλιά να µας εµπιστευτούν και ξάφνου όλο το τοπίο µεταµορφώνεται αγγελοπουλικά. Το σφύριγµα ενός παλιού τρένου σπάει τη θανατερή σιωπή και η ταχεία της ιστορίας φρενάρει µπροστά µας. Στάση παρόν. Το παρελθόν παρακαλείται προς αποβίβαση. Χαιρετισµός µε τη διαχρονική µορφή του βοσκού και στο πρόσωπό του βλέπω τον περιθωριακό φιλόσοφο του σήµερα. Αυτόν που µε το κεφάλι ψηλά, όσο η γη τρέφει τα ζωντανά, κλώθει τις σκέψεις του µε τα σύννεφα τ' ουρανού, σε ευθύ διάλογο µε τον Θεό. Είναι ο παλιός ∆αδιώτης που κουβαλάει στην κάπα του µοναδικό εφόδιο την παράδοση του τόπου του, γιατί ξέρει καλά πως  στα µέρη του µονάχα σαν κοιτάς πίσω µπορείς και πας µπροστά και µιας και οι γιορτές πλησιάζουν, δαδιώτικα και τσοπάνικα θα ευχηθώ µαζί του, σπάζοντας ένα ρόδι στη στάνη «όσα σπυριά, τόσα αρνιά, τόσα καλά…»

  • Το εκκλησάκι του Αγ. Ιωάννη στην Περδικόβρυση.

  • Ο σιδηροδροµικός σταθµός της Αµφίκλειας.

  • Άποψη του χωριού.

  • Ένα µικρό έργο τέχνης από αλεύρι αλάτι και νερό.

  • Ανατολή στον λόφο του Πύργου λίγο έξω από το ∆αδί.

info's

Στο παντοπωλείο Το Κελάρι του Παρνασσού θα αγοράσετε βιολογικά τυριά, φέτα και κεφαλογραβιέρα µε βότανα του τυροκόµου Ευθύµη Θάνου, βιολογικά προϊόντα και γλυκά από το εργαστήρι ζαχαροπλαστικής. Τηλ.: 22340 22334.

Στο Κούκος Cafe, στην κεντρική πλατεία, απολαµβάνεις τον καφέ ή το ποτό σου παρέα µε βάφλες, γλυκά κι ωραίες µουσικές µέσα στο όµορφο περιβάλλον µε το τζάκι και τις τζαµαρίες – γιγάντια κάδρα µε θέα τις κεραµοσκεπές του χωριού. Τηλ.: 22340 22504, κ. Ηλίας Πήλιουρας.

Ευχαριστούµε θερµά την Κοινότητα Αµφίκλειας, τον λαογραφικό σύλλογο ∆αδιώτικη Εστία και τη ∆αδιώτισσα, κυρία Μαίρη Κουτσερή-Σεφερλή, για τη φιλοξενία και την πολύτιµη συµπαράστασή τους στην πραγµατοποίηση του ρεπορτάζ.

0
Shares